कर परीक्षण र अनुगमन

नेपालको आयकर ऐन, २०५८ तथा मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन, २०५२ अनुसार कर परीक्षण (Tax Audit) र अनुगमन (Monitoring/Inspection) आन्तरिक राजस्व प्रशासनका प्रमुख नियन्त्रण तथा अनुपालन संयन्त्रहरू हुन्।

१. कर परीक्षण (Tax Audit)

करदाताले स्वयम् कर निर्धारण (Self-Assessment) गरी पेश गरेको आय विवरण वा कर विवरणको शुद्धता, पूर्णता र कानुनी वैधता जाँच्ने कार्य कर परीक्षण हो।

• उद्देश्य:

  • करदाताले दाखिला गरेको कर विवरण र लेखापरीक्षण प्रतिवेदन कानुनसम्मत छ/छैन यकिन गर्ने।

  • कर चुहावट वा आम्दानी लुकाइएको भए त्यसलाई पहिचान गरी यथार्थ कर निर्धारण गर्ने।

• कर परीक्षणका मुख्य चरणहरू:

  1. करदाता छनोट (Selection): जोखिम सूचक (Risk Parameters), कम्प्युटर प्रणाली (RMS - Risk Management System), वा सूचनाको आधारमा परीक्षणका लागि फाइल छनोट गरिन्छ।

  2. सूचना जारी (Audit Notice): कर अधिकृतले आवश्यक लेखा, खाता, बीजक तथा कागजात पेश गर्न करदातालाई पूर्व-सूचना पठाउँछन्।

  3. लेखा तथा स्थलगत परीक्षण (Field/Desk Examination): खरिद/बिक्री खाता, बैंक स्टेटमेन्ट, मौज्दात (Stock), खर्चका प्रमाणहरू र कर समायोजनहरूको प्राविधिक विश्लेषण गरिन्छ।

  4. प्रारम्भिक प्रतिवेदन तथा सफाइको मौका (Draft Audit Report & Clarification): कर थप हुने अवस्था देखिएमा करदातालाई १५ दिनको समय दिएर स्पष्टीकरण वा प्रमाण पेश गर्न अवसर दिइन्छ।

  5. संशोधित कर निर्धारण (Amended Assessment): करदाताको जवाफ सन्तोषजनक नभएमा वा प्रमाण नपुगेमा कानुनअनुसार जरिवाना र ब्याजसहित अन्तिम संशोधित कर निर्धारण आदेश जारी गरिन्छ।

२. अनुगमन तथा निरीक्षण (Monitoring & Inspection)

अनुगमन भनेको व्यवसाय सञ्चालन भइरहेको स्थानमा आकस्मिक वा नियमित रूपमा गरिने स्थलगत जाँचबुझ हो। यसको मुख्य लक्ष्य कर प्रणालीको वास्तविक समयको अनुपालन (Real-time Compliance) हेर्नु हो।

• मुख्य क्षेत्रहरू:

  • बिलबिजक जारी अनुगमन: प्रत्येक बिक्रीमा कानुनसम्मत बिलबिजक (Invoice/E-billing) जारी भएको छ वा छैन जाँच गर्ने।

  • मौज्दात (Stock) प्रमाणीकरण: भौतिक रूपमा मौजुद रहेको सामान र खातामा देखाइएको स्टक बीच मेल खान्छ वा खाँदैन हेर्ने।

  • अन्तःशुल्क स्टिकर अनुगमन: मदिरा तथा सुर्तीजन्य उत्पादनमा नियमानुसार सक्कल अन्तःशुल्क टिकट टाँसिएको यकिन गर्ने।

  • सवारी साधन तथा ढुवानी अनुगमन: मालसामान ढुवानी गर्दा भीसीटीएस (VCTS - Vehicle & Consignment Tracking System) प्रविष्टि र बिलबिजक जाँच गर्ने।

• कारबाही: अनुगमनका क्रममा बिल नदिएको, नक्कली बिल प्रयोग गरेको वा विवरण नराखेको पाइएमा घटनास्थलमै तत्काल जरिवाना वा सामान जफत गर्न सकिन्छ।

३. कर परीक्षण र अनुगमन बीचको भिन्नता

४. करदाताले अपनाउनुपर्ने सतर्कता

• लेखा अभिलेख: कम्तीमा विगत ६ वर्षसम्मका खरिद/बिक्री खाता, बीजक र लेखा परीक्षण प्रतिवेदन सुरक्षित राख्ने।

• पारदर्शी बैंकिङ: व्यावसायिक कारोबार अनिवार्य रूपमा संस्थाको बैंक खातामार्फत मात्र गर्ने र व्यक्तिगत खाता नमिस्याउने।

• समयमै विवरण दाखिला: आय विवरण, भ्याट र टीडीएस विवरण समयमै बुझाएर स्वयम् कर निर्धारण प्रणालीलाई चुस्त राख्ने।

तपाईंलाई कर परीक्षणको कानुनी प्रक्रिया (प्रशासनिक पुनरावलोकन/अपिल), वा अनुगमनका क्रममा चाहिने अभिलेख व्यवस्थापन सम्बन्धी कुनै खास विषयमा थप जानकारी आवश्यक छ?