आन्तरिक राजस्व विभाग
आन्तरिक राजस्व कार्यालय
बागलुङ, नेपाल
वि.सं:
नेपाल संवत: ११४६ कौलाथ्व दशमी - १०
वि.सं:
नेपाल संवत: ११४६ कौलाथ्व दशमी - १०
नेपालको आयकर ऐन, २०५८ तथा मूल्य अभिवृद्धि कर ऐन, २०५२ अनुसार कर परीक्षण (Tax Audit) र अनुगमन (Monitoring/Inspection) आन्तरिक राजस्व प्रशासनका प्रमुख नियन्त्रण तथा अनुपालन संयन्त्रहरू हुन्।
करदाताले स्वयम् कर निर्धारण (Self-Assessment) गरी पेश गरेको आय विवरण वा कर विवरणको शुद्धता, पूर्णता र कानुनी वैधता जाँच्ने कार्य कर परीक्षण हो।
उद्देश्य:
करदाताले दाखिला गरेको कर विवरण र लेखापरीक्षण प्रतिवेदन कानुनसम्मत छ/छैन यकिन गर्ने।
कर चुहावट वा आम्दानी लुकाइएको भए त्यसलाई पहिचान गरी यथार्थ कर निर्धारण गर्ने।
कर परीक्षणका मुख्य चरणहरू:
करदाता छनोट (Selection): जोखिम सूचक (Risk Parameters), कम्प्युटर प्रणाली (RMS - Risk Management System), वा सूचनाको आधारमा परीक्षणका लागि फाइल छनोट गरिन्छ।
सूचना जारी (Audit Notice): कर अधिकृतले आवश्यक लेखा, खाता, बीजक तथा कागजात पेश गर्न करदातालाई पूर्व-सूचना पठाउँछन्।
लेखा तथा स्थलगत परीक्षण (Field/Desk Examination): खरिद/बिक्री खाता, बैंक स्टेटमेन्ट, मौज्दात (Stock), खर्चका प्रमाणहरू र कर समायोजनहरूको प्राविधिक विश्लेषण गरिन्छ।
प्रारम्भिक प्रतिवेदन तथा सफाइको मौका (Draft Audit Report & Clarification): कर थप हुने अवस्था देखिएमा करदातालाई १५ दिनको समय दिएर स्पष्टीकरण वा प्रमाण पेश गर्न अवसर दिइन्छ।
संशोधित कर निर्धारण (Amended Assessment): करदाताको जवाफ सन्तोषजनक नभएमा वा प्रमाण नपुगेमा कानुनअनुसार जरिवाना र ब्याजसहित अन्तिम संशोधित कर निर्धारण आदेश जारी गरिन्छ।
अनुगमन भनेको व्यवसाय सञ्चालन भइरहेको स्थानमा आकस्मिक वा नियमित रूपमा गरिने स्थलगत जाँचबुझ हो। यसको मुख्य लक्ष्य कर प्रणालीको वास्तविक समयको अनुपालन (Real-time Compliance) हेर्नु हो।
मुख्य क्षेत्रहरू:
बिलबिजक जारी अनुगमन: प्रत्येक बिक्रीमा कानुनसम्मत बिलबिजक (Invoice/E-billing) जारी भएको छ वा छैन जाँच गर्ने।
मौज्दात (Stock) प्रमाणीकरण: भौतिक रूपमा मौजुद रहेको सामान र खातामा देखाइएको स्टक बीच मेल खान्छ वा खाँदैन हेर्ने।
अन्तःशुल्क स्टिकर अनुगमन: मदिरा तथा सुर्तीजन्य उत्पादनमा नियमानुसार सक्कल अन्तःशुल्क टिकट टाँसिएको यकिन गर्ने।
सवारी साधन तथा ढुवानी अनुगमन: मालसामान ढुवानी गर्दा भीसीटीएस (VCTS - Vehicle & Consignment Tracking System) प्रविष्टि र बिलबिजक जाँच गर्ने।
कारबाही: अनुगमनका क्रममा बिल नदिएको, नक्कली बिल प्रयोग गरेको वा विवरण नराखेको पाइएमा घटनास्थलमै तत्काल जरिवाना वा सामान जफत गर्न सकिन्छ।
| आधार | कर परीक्षण (Tax Audit) | अनुगमन (Monitoring) |
| प्रकृति | विस्तृत, प्राविधिक र कागजातमा आधारित जाँच | आकस्मिक वा द्रुत स्थलगत निरीक्षण |
| अवधि | बितेका आर्थिक वर्षहरूको समग्र आय/कारोबारको जाँच | चालु समयको दैनिक कारोबार तथा प्रक्रियागत अनुपालन |
| समय | निश्चित समय (प्रायः केही हप्ता वा महिना) लाग्ने | केही घण्टा वा दिनमा सम्पन्न हुने |
| परिणाम | संशोधित कर निर्धारण, थप कर, ब्याज र जरिवाना | तत्काल जरिवाना, चेतावनी वा थप अनुसन्धानको सिफारिस |
लेखा अभिलेख: कम्तीमा विगत ६ वर्षसम्मका खरिद/बिक्री खाता, बीजक र लेखा परीक्षण प्रतिवेदन सुरक्षित राख्ने।
पारदर्शी बैंकिङ: व्यावसायिक कारोबार अनिवार्य रूपमा संस्थाको बैंक खातामार्फत मात्र गर्ने र व्यक्तिगत खाता नमिस्याउने।
समयमै विवरण दाखिला: आय विवरण, भ्याट र टीडीएस विवरण समयमै बुझाएर स्वयम् कर निर्धारण प्रणालीलाई चुस्त राख्ने।
तपाईंलाई कर परीक्षणको कानुनी प्रक्रिया (प्रशासनिक पुनरावलोकन/अपिल), वा अनुगमनका क्रममा चाहिने अभिलेख व्यवस्थापन सम्बन्धी कुनै खास विषयमा थप जानकारी आवश्यक छ?
